Μαργαρίτες Ρεθύμνου: Το χωριό-εργαστήριο της κρητικής κεραμικής

Στους βόρειους πρόποδες του Ψηλορείτη, 27 χιλιόμετρα από το Ρέθυμνο, οι Μαργαρίτες είναι ένα από τα πιο γνωστά χωριά της Κρήτης για την κεραμική. Στα πέτρινα σοκάκια του ο επισκέπτης συναντά τα περίφημα πιθάρια, αλλά και πολλά εργαστήρια και καταστήματα κεραμικής. Η τέχνη του πηλού παραμένει ζωντανή εδώ και αιώνες.

Στην ομάδα της Travelmyth, της μηχανής αναζήτησης διαμονής που ταξινομεί τα καταλύματα ανάλογα με τα ενδιαφέροντα και τις ανάγκες κάθε χρήστη, ετοιμάσαμε αυτόν τον οδηγό για τις Μαργαρίτες: την κεραμική παράδοση και τα εργαστήρια, τα ενετικά και βυζαντινά μνημεία του χωριού, την κοντινή Αρχαία Ελεύθερνα με το Μουσείο της, και πρακτικές πληροφορίες για την επίσκεψη.

Οι Μαργαρίτες είναι χωριό και έδρα της ομώνυμης Δημοτικής Κοινότητας του Δήμου Μυλοποτάμου, χτισμένο στους βόρειους πρόποδες του Ψηλορείτη, σε υψόμετρο περίπου 300 μέτρων. Απέχουν 27 χιλιόμετρα από το Ρέθυμνο και, σύμφωνα με την απογραφή του 2021, ο οικισμός είχε 268 μόνιμους κατοίκους.

Σε παλιές καταγραφές από την περίοδο της Ενετοκρατίας, το χωριό εμφανίζεται με τις ονομασίες Magarites και Magharites, ενώ η ετυμολογία του ονόματος παραμένει συζητήσιμη, με εκδοχές που το συνδέουν και με μεσαιωνικούς όρους σχετικούς με την κεραμική. Κατά την Ενετοκρατία, οι Μαργαρίτες ήταν σημαντικό χωριό με αρχοντικά μέγαρα, ενώ ο οικισμός γνώριζε άνθηση ήδη από το τέλος του Βυζαντίου.

Σήμερα το χωριό θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα αγγειοπλαστικά κέντρα της Δυτικής Κρήτης και ένα από τα πιο γνωστά κέντρα κεραμικής στην Ελλάδα. Η τέχνη στηρίχθηκε στον πλούτο των κοιτασμάτων αργιλοχώματος της περιοχής, και στα σοκάκια ο επισκέπτης βλέπει μεγάλα πήλινα αποθηκευτικά αγγεία, τα περίφημα «πιθάρια».

Τα εργαστήρια κεραμικής είναι παραδοσιακά γνωστά ως «τσικαλαριά». Σήμερα στο χωριό λειτουργούν αρκετά εργαστήρια και καταστήματα κεραμικής, ενώ λίγοι τεχνίτες διατηρούν ακόμη πιο παραδοσιακές τεχνικές παραγωγής.

Οι τεχνίτες δουλεύουν τα έργα τους στον παραδοσιακό ή στον ηλεκτρικό τροχό και τα ψήνουν σε ειδικά καμίνια. Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1970 τα παραδοσιακά εργαστήρια κατασκεύαζαν κυρίως χρηστικά πήλινα αντικείμενα. Όταν αγοράζετε ένα κομμάτι από εργαστήριο των Μαργαριτών, αξίζει να ρωτήσετε για τον τρόπο κατασκευής και το ψήσιμο. Έτσι θα μάθετε περισσότερα για τη χειροποίητη διαδικασία.

Η αρχιτεκτονική του χωριού παραπέμπει στην Ενετοκρατία, με ενετικά και βυζαντινά κτίρια. Ξεχωρίζει ο ναός του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου, οι τοιχογραφίες του οποίου χρονολογούνται στο 1383, ενώ ο ναός διατηρεί λίθινο τέμπλο. Στις Μαργαρίτες σώζονται και πολλές άλλες τοιχογραφημένες εκκλησίες, από τον 14ο ως τον 17ο αιώνα.

Κοντά στις Μαργαρίτες βρίσκεται η Αρχαία Ελεύθερνα, μία από τις σημαντικές αρχαίες πόλεις της Κρήτης, με ιδιαίτερη ακμή στους γεωμετρικούς και αρχαϊκούς χρόνους. Ο αρχαιολογικός της χώρος, με τη νεκρόπολη στην Ορθή Πέτρα, ανασκάπτεται συστηματικά από το 1985.

Δίπλα στον αρχαιολογικό χώρο λειτουργεί το Μουσείο Αρχαίας Ελεύθερνας, που εγκαινιάστηκε στις 19 Ιουνίου 2016 και αποτελεί το πρώτο μουσείο αρχαιολογικού χώρου στην Κρήτη. Ανάμεσα στα εκθέματά του ξεχωρίζει η «Κόρη της Ελεύθερνας», ένα γλυπτό πρωτοαρχαϊκών χρόνων από το οποίο σώζεται και εκτίθεται το κάτω τμήμα.

Στη θέση Βιγλιά, κοντά στις Μαργαρίτες, ανασκάφτηκε κτιστός θολωτός τάφος της Υστερομινωικής εποχής, που χρονολογείται γύρω στο 1350 π.Χ.: ένας διάδρομος με λαξευτές πέτρες οδηγεί σε έναν κυκλικό θολωτό τάφο.

Από τη γειτονική Μονή Αρκαδίου ξεκινά τμήμα του ευρωπαϊκού μονοπατιού Ε4, που περνά από την Αρχαία Ελεύθερνα και καταλήγει στις Μαργαρίτες.

Οι επισκέπτες των Μαργαριτών συνήθως σταματούν εδώ και για φαγητό, στις ταβέρνες του χωριού. Καλό είναι να περιηγηθείτε στο χωριό με τα πόδια, ώστε να κάνετε ευκολότερα στάσεις στα εργαστήρια και στα καταστήματα κεραμικής, καθώς και στα σημεία ενδιαφέροντος.

Οι Μαργαρίτες είναι ένα ημιορεινό χωριό που επισκέπτεται κανείς όλο τον χρόνο, αλλά η άνοιξη και το φθινόπωρο, με τον πιο ήπιο καιρό, είναι ιδανικές εποχές για να περπατήσετε άνετα στα σοκάκια και να επισκεφθείτε τα εργαστήρια. Αποτελούν συχνά την πρώτη στάση σε μια διαδρομή εξερεύνησης του Ψηλορείτη.

Οι περισσότερες επιλογές διαμονής βρίσκονται στην πόλη του Ρεθύμνου και στα γύρω παράλια. Στην Travelmyth μπορείτε να δείτε καταλύματα στο Ρέθυμνο και να φιλτράρετε ανάλογα με τα ενδιαφέροντά σας. Για τη συνολική εικόνα της περιοχής, δείτε και τον οδηγό μας για τα αξιοθέατα του Ρεθύμνου.