Ντολτσό: Η παλιά πόλη της Καστοριάς και τα αρχοντικά της

Λιθόστρωτο σοκάκι του Ντολτσό που ανηφορίζει ανάμεσα σε πέτρινα αρχοντικά

Το Ντολτσό ξεκινά από τον παραλιακό δρόμο στη νότια πλευρά της Καστοριάς και ανηφορίζει κάνοντας ζιγκ-ζαγκ σε λιθόκτιστα σοκάκια. Από πάνω σας προεξέχουν ξύλινα χαγιάτια στηριγμένα σε δοκάρια, και τα παράθυρα των οντάδων φωτίζονται από πολύχρωμα βιτρό. Εδώ βρισκόταν το παλιό εμπορικό κέντρο της πόλης, πολύβουο και ολοζώντανο, εκεί όπου ευημερούσαν οι πλούσιοι έμποροι της γούνας. Στον δήμο Καστοριάς έχουν καταγραφεί 350 κτίσματα χαρακτηρισμένα ως διατηρητέα μνημεία, και τα πολυάριθμα και επιβλητικά αρχοντικά δεσπόζουν σε αυτή τη συνοικία και στο γειτονικό Απόζαρι.

Στην ομάδα της Travelmyth, της μηχανής αναζήτησης ξενοδοχείων που εξειδικεύεται στις εξατομικευμένες προτάσεις ανάλογα με τα ενδιαφέροντα και τις ανάγκες κάθε χρήστη, ετοιμάσαμε αυτόν τον οδηγό για το Ντολτσό και το Απόζαρι. Θα δείτε τι σημαίνει το όνομα της συνοικίας, πού βρίσκεται η καθεμιά από τις δύο, ποια αρχοντικά στέκουν ακόμη όρθια και ποια από αυτά ανοίγουν σήμερα ως μουσεία. Στο τέλος, οι εκκλησίες ανάμεσα στα σοκάκια, η πλατεία των Αδελφών Εμμανουήλ και μια σειρά για το περπάτημα.

Τι σημαίνει «Ντολτσό» και από πού βγήκε το όνομα

Είναι από τις πρώτες ερωτήσεις των επισκεπτών, και η απάντηση δεν είναι μία. Η πρώτη λαϊκή απόδοση θέλει το όνομα να σημαίνει «γλυκό», από το λατινογενές dolce, λόγω του γλυκύτερου μικροκλίματος στη νότια πλευρά της λίμνης. Στην ίδια λογική, το Απόζαρι αποδίδεται στην έκφραση «από ζόρι».

Η δεύτερη είναι άλλη ιστορία: ότι η αρχική μορφή ήταν «Ντουλτσό» και ότι, κατά την παράδοση, οι Οθωμανοί κρέμασαν εκεί ένα παλικάρι με αυτό το όνομα. Οι δύο εκδοχές κυκλοφορούν παράλληλα και καμία δεν τεκμηριώνεται. Κρατήστε τες ως λαϊκές αποδόσεις: η προέλευση του ονόματος δεν έχει ξεκαθαριστεί.

Ντολτσό και Απόζαρι: Πού βρίσκεται η καθεμιά

Η συνοικία Ντολτσό της Καστοριάς την ώρα που πέφτει το βράδυ

Οι δύο συνοικίες συμπυκνώνουν μαζί την αρχιτεκτονική παράδοση της Καστοριάς. Το Ντολτσό απλώνεται στη νοτιοανατολική πλευρά, δίπλα στη λίμνη Ορεστιάδα, και είναι η πιο παλιά και η πιο αρχοντική από τις γειτονιές της πόλης. Κατά την οθωμανική περίοδο ήταν η συνοικία των Ρωμιών.

Το Απόζαρι πιάνει σχεδόν όλο το βόρειο παραλίμνιο μέτωπο, στη βόρεια πλευρά της χερσονήσου, απέναντι από τον ορεινό όγκο του Βιτσίου. Ήταν και αυτό αριστοκρατική γειτονιά, με μακεδονίτικα αρχοντικά χτισμένα τον 17ο και 18ο αιώνα από πλούσιες οικογένειες εμπόρων και γουναράδων. Στο κέντρο της πλατείας του εκτίθεται ένα δείγμα καστοριανού καραβιού και το άγαλμα ενός ζεύγους κύκνων.

Τα αρχοντικά: Πώς είναι χτισμένα

Παραδοσιακό αρχοντικό της Καστοριάς με πέτρινο ισόγειο και ξύλινο όροφο

Στα καστοριανά αρχοντικά το ισόγειο είναι κατά κανόνα ισχυρά λιθόκτιστο, με ελάχιστους αεραγωγούς και λίγα μικρά παράθυρα, ενώ οι επάνω όροφοι είναι συνήθως ξυλόπηκτοι, από ελαφρύτερα υλικά, και ανοίγουν σε μεγάλα παράθυρα με πολύχρωμα βιτρό. Απέξω ξεχωρίζουν ο ηλιακός, το στενόμακρο χαγιάτι του ορόφου, τα προεξέχοντα σαχνισιά και οι πλακοστρωμένες αυλές με τους ψηλούς μαντρότοιχους.

Μέσα δεσπόζουν περίτεχνα ξυλόγλυπτα ταβάνια, πολύχρωμοι υαλωτοί φεγγίτες και κατάκοσμες ζωφόροι. Η οικογένεια ζούσε στους πάνω ορόφους, ενώ το ισόγειο χρησίμευε ως κελάρι. Οι Οθωμανοί τα ονόμασαν «Κερκ Πετζέρ», δηλαδή «Σαράντα Παραθύρια».

Χτίστηκαν από Μακεδόνες και Ηπειρώτες μάστορες στην ακμή της εμπορικής δραστηριότητας των Καστοριανών, ιδίως το 1710-1726 και από το 1760 ως τα τέλη του 18ου αιώνα. Ως σύνολο συγκροτούν μία από τις πληρέστερες εκφράσεις της λαϊκής αρχιτεκτονικής της Μακεδονίας.

Το Αρχοντικό Νεράντζη Αϊβάζη και το Λαογραφικό Μουσείο

Στη μέση σχεδόν της οδού Καπετάν Λάζου στέκει το μακεδονίτικο αρχοντικό του Νεράντζη Αϊβάζη, που στεγάζει το Λαογραφικό Μουσείο Καστοριάς. Παρέμεινε στην ιδιοκτησία της οικογένειας Αϊβάζη μέχρι το 1960, όταν ο τελευταίος κληρονόμος το πούλησε στον Δήμο Καστοριάς, και από το 1975 λειτουργεί ως μουσείο, υπό τη μέριμνα του Μουσικοφιλολογικού Συλλόγου «Αρμονία».

Έχει δύο ορόφους, 11 δωμάτια και μια μεγάλη αυλή, και παρουσιάζει ένα ολοκληρωμένο παραδοσιακό σπίτι της Καστοριάς του 19ου αιώνα, επιπλωμένο όπως ήταν τότε. Στον κάτω όροφο θα δείτε το ζυμωτάρι, το κελάρι τροφίμων και την πόρτα που έβγαινε στην αυγατή, τον εξωτερικό χώρο που επικοινωνούσε με τη λίμνη.

Στο μεσοπάτωμα βρίσκεται το εργαστήριο γουναρικής με την πρώτη μηχανή γουναρικής του 1884. Στον όροφο κυριαρχεί ο δοξάτος, όπου γίνονταν οι τελετές των γάμων και όπου κάθε Κυριακή μαζεύονταν οι τοπικοί άρχοντες με τον μητροπολίτη για την πορεία του Μακεδονικού Αγώνα.

Το Αρχοντικό Τσιατσιαπά, στο Απόζαρι

Το Αρχοντικό Τσιατσιαπά στην Καστοριά

Βρίσκεται στο Απόζαρι, στη βόρεια πλευρά της πόλης, και όχι στο Ντολτσό. Ακριβώς μπροστά στη λίμνη, το αρχοντικό φέρει σε ανάγλυφη επιγραφή σε γωνιόλιθο της νοτιοδυτικής γωνίας τη χρονολογία 1754, και πρώτος ιδιοκτήτης του αναφέρεται ο Καστοριανός άρχοντας Μόραλης. Αργότερα πέρασε στον άρχοντα και ευεργέτη Τσιατσιαπά, από τον οποίο πήρε το όνομά του.

Είναι το μοναδικό σωζόμενο τριώροφο αρχοντικό με ορθογωνική κάτοψη. Στον δεύτερο όροφο διατηρείται πλούσιος διάκοσμος που χρονολογείται στο 1798: τοίχοι ζωγραφισμένοι με πόλεις, πετεινούς και δράκους, πολύχρωμοι φεγγίτες και ξυλόγλυπτη διακόσμηση, όπου η τοπική παράδοση συναντά το μπαρόκ, το ροκοκό και την ανατολίτικη τέχνη.

Μετά την αποκατάσταση του 2013 είναι επισκέψιμο μνημείο, και στο ισόγειο φιλοξενείται μόνιμη έκθεση με μακέτες από τα δεκάδες αρχοντικά της Καστοριάς, ομοιώματα του Νικόλαου Πιστικού. Στο ίδιο Απόζαρι στέκουν και τα αρχοντικά Σαπουντζή, Χριστόπουλου και Τζώτζα.

Το Αρχοντικό των αδελφών Εμμανουήλ και το Ενδυματολογικό Μουσείο

Παλιά ξύλινα αρχοντικά της Καστοριάς.

Στο τρίστρατο της οδού Βυζαντίου στέκει το αρχοντικό των Αδελφών Εμμανουήλ, κτίσμα του 1750 στο Ντολτσό. Οι Ιωάννης και Παναγιώτης Εμμανουήλ ήταν στενοί συνεργάτες του Ρήγα Φεραίου στη Βιέννη και συμμετείχαν στην προεπαναστατική δράση που προηγήθηκε της Ελληνικής Επανάστασης. Στις 24 Ιουνίου 1798 θανατώθηκαν με στραγγαλισμό μαζί του, στον πύργο Νεμπόισα του Βελιγραδίου.

Το τριώροφο κτίριο στεγάζει σήμερα το Ενδυματολογικό Μουσείο του Μουσικοφιλολογικού Συλλόγου «Αρμονία». Στον δεύτερο όροφο εκτίθενται οι παραδοσιακές φορεσιές της πόλης, με υφάσματα από την Ευρώπη και τη Δαμασκό. Ανάμεσά τους και η στολή της Καστοριάς, που επέλεξε η Βασίλισσα Αμαλία ως την επίσημη στολή της.

Στη συλλογή θα δείτε πανωφόρια επενδυμένα με γούνα, χρυσοκέντητα παλτά και ολομέταξα βρεφικά ρούχα. Στον χειμερινό όροφο, στο νοτιοανατολικό δωμάτιο, υπάρχει ένας κρυφός χώρος, κάτι σύνηθες για την εποχή. Ψηλότερα, σε ένα από τα δωμάτια με την κρεββάτα, η γύψινη διακόσμηση με περιστέρια, δικέφαλους αετούς με τον σταυρό, άμπελο και φοίνικα δημιουργεί μια ατμόσφαιρα που παραπέμπει σε εκκλησία.

Το Δεληνάνειο Μουσείο της Καστοριανής Γυναίκας

Στην ίδια συνοικία, ένα παραδοσιακό αρχοντικό του 19ου αιώνα στεγάζει το Λαογραφικό Δεληνάνειο Μουσείο. Οι ιδιοκτήτες του, ο Αναστάσιος Δεληνάνος και η σύζυγός του Ζωή Δόικου, το δώρισαν, και χάρη στη φροντίδα των κυριών του Συλλόγου λειτουργεί ως μουσείο από το 1997, με κύριο άξονα τη Γυναίκα.

Είναι γνωστό και ως «Μουσείο της Καστοριανής γυναίκας». Εκτίθενται φορέματα, υφαντά, εργόχειρα και κειμήλια, μαζί με είδη οικοσκευής, κεντήματα, είδη προικός και χρηστικά αντικείμενα του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα. Μαζί με το Λαογραφικό, το Ενδυματολογικό και το Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα συμπληρώνει τα τέσσερα μουσεία της συνοικίας.

Τα υπόλοιπα αρχοντικά: Μπασάρα, Νατζή, Παπατέρπου, Σκούταρη, Βέργου, Πηχεών

Στο ίδιο τρίστρατο στέκει άψογα αποκατεστημένο το αρχοντικό Μπασάρα του 1750, ένα από τα παλαιότερα της πόλης. Το έχτισε ο κυρ Μιχάλης, Κωνσταντινουπολίτης έμπορος.

Δίπλα, το αρχοντικό Νατζή του 1753, παλαιότερα γνωστό ως το σπίτι του Κυρ-Γιαννάκη, ξεχωρίζει για την ιδιόμορφη κάτοψη και τους φεγγίτες με τα πολύχρωμα βιτρό. Είχε και μία από τις ομορφότερες «αυγατές» της πόλης, με μικρό λιμανάκι για τη βάρκα του σπιτιού.

Στην παραλιακή οδό Μεγάλου Αλεξάνδρου δεσπόζει το αρχοντικό Παπατέρπου του 1880, με κάτοψη σε σχήμα εγγεγραμμένου σταυρού.

Λίγο πιο πέρα, στην παραλιακή οδό Ορεστιάδας, το αρχοντικό Σκούταρη του 1770 αγναντεύει τη λίμνη, με το δοξάτο του δεύτερου ορόφου να βλέπει στο νερό.

Το αρχοντικό Βέργου, στην οδό Αϊδήτρας, τοποθετείται από τους μελετητές στο 1850 και αξιοποιείται ως χώρος για έργα τέχνης και πολιτιστικές εκδηλώσεις, χωρίς να είναι επισκέψιμο προς το παρόν. Το αρχοντικό Πηχεών ανήκε στον εκπαιδευτικό Αναστάσιο Πηχεών, που έλαβε μέρος στην εξέγερση του 1878, και στεγάζει σήμερα το Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα.

Οι εκκλησίες μέσα στις συνοικίες

Ανάμεσα στα αρχοντικά και τα λιθόστρωτα σοκάκια κρύβονται βυζαντινές εκκλησίες, και στο Ντολτσό βρίσκονται οι περισσότερες βυζαντινές εκκλησίες της Καστοριάς. Στην ενορία Δραγώτα ανήκουν η Αγία Παρασκευή του 19ου αιώνα, ο Άγιος Νικόλαος του 14ου και ο Άγιος Νικόλαος Πετρίτης, επίσης του 14ου. Στην ενορία Σερβιώτη ανήκουν οι Άγιοι Απόστολοι του 19ου αιώνα, ο Άγιος Ιωάννης Θεολόγος του 16ου και η Παναγία Ρασσιώτισσα του 15ου.

Στο Απόζαρι, στην οδό Βιτσίου, ο Άγιος Παντελεήμονας στέκει απέναντι από το αρχοντικό Χριστόπουλου, το σπίτι όπου θεωρείται ότι έζησε ο λόγιος και ποιητής Αθανάσιος Χριστόπουλος.

Η πλατεία των Αδελφών Εμμανουήλ

Ανάμεσα στα λιθόστρωτα δρομάκια και τα αρχοντικά, στη νοτιοανατολική χαμηλή περιοχή της πόλης, ανοίγεται η πλατεία Ντολτσό, γνωστή και ως πλατεία των Αδελφών Εμμανουήλ. Είναι τριγωνική, πετρόκτιστη, και θεωρείται η παλαιότερη της Καστοριάς.

Εδώ ήταν το εμπορικό κέντρο της πόλης με τη μεγαλύτερη κίνηση: με πολλά μαγαζιά γύρω της και αγορά που εξυπηρετούσε και τις γειτονικές περιοχές. Το Ντολτσό ήταν και η πιο πυκνοκατοικημένη περιοχή της Καστοριάς. Η παλιά μεσαιωνική πλατεία έπαιξε σημαντικό ρόλο επί Τουρκοκρατίας στην ενότητα του λαού και τη διατήρηση των εθίμων.

Η πλατεία φέρει επίσημα το όνομα των Αδελφών Εμμανουήλ από το 1956. Η αναθηματική στήλη προς τιμήν τους, έργο του γλύπτη Π. Ευγενίδη, είχε ήδη τοποθετηθεί στην πλατεία από το 1930. Παραδοσιακά εδώ καταλήγουν και τα μπουλούκια των καρναβαλιών μετά την παρέλαση, αν και η διαδρομή μπορεί να αλλάζει: το 2026 η παρέλαση των Ραγκουτσαριών κατέληξε στην πλατεία Ομονοίας.

Πρακτικές πληροφορίες: Η διαδρομή με τα πόδια

Η λίμνη είναι πάντα σε απόσταση αναπνοής. Ξεκινήστε από τον παραλιακό δρόμο στη νότια πλευρά και ανηφορίστε στα λιθόκτιστα σοκάκια. Τα περισσότερα αρχοντικά βρίσκονται στους δρόμους γύρω από το Λαογραφικό Μουσείο, στην οδό Καπετάν Λάζου. Η οδός Βυζαντίου καταλήγει στον παραλίμνιο κεντρικό δρόμο, ενώ ένα στενό καλντερίμι οδηγεί σε ένα τρίστρατο, όπου βρίσκονται τα αρχοντικά Εμμανουήλ, Μπασάρα και Νατζή. Από την πλατεία των Αδελφών Εμμανουήλ, ο παραλίμνιος δρόμος σας βγάζει στο Απόζαρι.

Στο Απόζαρι, δίπλα στο αρχοντικό Μόραλη-Τσατσαπά, οι γείτονες στήνουν την εβδομάδα των Παθών τη «Ροδάνι», μια ξύλινη οκταθέσια κούνια. Λόγω έργων ανάπλασης στην πλατεία Ντολτσό, το επίκεντρο των εκδηλώσεων μπορεί να μετατοπίζεται.

Τα ωράρια: το Λαογραφικό Μουσείο Τρίτη έως Κυριακή 10:00-15:00, κλειστά Δευτέρα. Οι ξεναγοί είναι εθελοντές, οπότε το ωράριο μπορεί να μεταβάλλεται. Το Ενδυματολογικό Μουσείο Κυριακές και αργίες 11:00-13:00, καθώς και κατόπιν συνεννόησης. Το Δεληνάνειο Σάββατο και Κυριακή 11:00-14:00. Το Αρχοντικό Τσιατσιαπά καθημερινά εκτός Τρίτης 08:30-15:30. Τα ωράρια μπορεί να μεταβάλλονται, γι’ αυτό επιβεβαιώστε τα πριν από την επίσκεψη.

Πολλά αρχοντικά έχουν μετατραπεί σε ξενοδοχεία με μπουτίκ χαρακτήρα και σύγχρονες ανέσεις, οπότε η διαμονή μέσα στην παλιά πόλη είναι εφικτή. Στην Travelmyth, τη μηχανή αναζήτησης ξενοδοχείων με 60 φίλτρα κατηγοριών, θα βρείτε τα ξενοδοχεία και τα καταλύματα στην Καστοριά. Για την υπόλοιπη πόλη, δείτε τον οδηγό μας για τα αξιοθέατα της Καστοριάς.

Συχνές Ερωτήσεις